Müslümanları görüş bakımından temsil eden ve Halîfe’nin kendilerine danıştığı şahıslar, Ümmet Meclisi’dir. Vilâyetlerin ahâlisini temsil eden şahıslar ise Vilâyet Meclisleri’dir. Yöneticilerin zulmünü veya İslâmî hükümlerin kötü tatbik edilmesini şikâyet amacıyla Gayri-Müslimler’in de Ümmet Meclisi’nde bulunmaları câizdir.
الأشـخـاص الذين يمثلون المسلمين في الرأي ليرجع إليهم الخليفة هم مجلس الأمة، والأشخاص الذين يمثلون أهل الولايات هم مجالس الولايات. ويجوز لغير المسلمين أن يكونوا في مجلس الأمة من أجل الشكوى من ظلم الحكام، أو من إساءة تطبيق أحكام الإسلام.
Vilâyet Meclisi üyeleri, ilgili vilâyetin ahâlisinden doğrudan seçim yoluyla seçilirler. Vilâyet Meclisleri’nin üye sayısı Devlet’in her vilâyetindeki nüfus yüzdesine göre sınırlandırılır. Ümmet Meclisi üyeleri ise, Vilâyet Meclisleri’nden doğrudan seçim yoluyla seçilirler. Ümmet Meclisi’nin başlangıç ve bitiş müddeti, Vilâyet Meclisleri’nin başlangıç ve bitiş müddeti ile aynı olur.
يُنْـتَـخَـبُ أعضاء مجلس الولاية انتخاباً مباشراً من أهل الولايـة المعنيَّة، ويُحـدَّد عـدد أعضاء مجالس الولايات بنسبة عدد سكان كل ولاية في الدولة. ويُنتخب أعضاء مجلس الأمة انتخاباً مباشراً من قبل مجالس الولايات. ويكون بدءُ مدة مجلس الأمة وانتهاؤها هو نفسه بدءَ مدة مجالس الولايات وانتهاءها.
Hilâfet Devleti’nin tâbiyetini taşıyan herkes, ister erkek ister kadın olsun, ister Müslüman ister Gayri- Müslim olsun, âkil ve bâliğ ise Ümmet Meclisi’ne ve Vilâyet Meclisi’ne üye olma hakkına sahiptir. Fakat Gayri-Müslimler’in üyeliği, yöneticilerin zulmünü veya İslam’ın kötü tatbik edilmesini şikâyet ile sınırlıdır.
لكل من يحمل التابعية إذا كان بالغاً عاقلاً الحق في أن يكون عضواً في مجلس الأمة وفي مجلس الولاية، رجلاً كان أو امرأة مسلماً كان أو غير مسلم، إلا أن عضوية غير المسلم قاصرة على إظهار الشكوى من ظلم الحكام، أو من إساءة تطبيق الإسلام.
Şûrâ ve Meşveret, mutlak şekilde görüş almaktır. Teşrîde, ta’rifte, gerçekleri ortaya çıkartma gibi fikrî hususlarda, fennî ve ilmi hususlarda bağlayıcı değildir. Halîfe, amelî konulardan birinde ve araştırma yahut ileri görüş gerektirmeyen amellerde istişâre ettiğinde bağlayıcıdır.
الشورى والمشورة هي أخذ الرأي مطلقاً، وهي غير ملزمة في التشريع، والتعريف، والأمور الفكـرية ككشـف الحقائق، وفي الأمور الفنية والعلمية، وتكون مُلْزِمَةً عند استشارة الخليفة في كل ما هو من الأمور العملية، والأعمال التي لا تحتاج إلى بحث وإنعام نظر.
Şûrâ, sadece Müslümanların hakkıdır. Gayri- Müslimler’in Şûrâ’da hakkı yoktur. Fakat görüş belirtmek, Müslüman veya Gayri-Müslim, tebâ fertlerinin hepsine câizdir.
الشورى حق للمسلمين فحسب. ولا حق لغير المسلمين في الشورى، وأما إبداء الرأي فإنه يجوز لجميع أفراد الرعية مسلمين وغير مسلمين.
Şûrâ’nın bağlayıcı olduğu meselelerde Halîfe istişâre ettiğinde, doğruluğuna veya yanlışlığına bakılmaksızın çoğunluğun görüşü alınır. Fakat bunlar dışında kalıp istişârenin bağlayıcı olmadığı konularda çoğunluğa veya azınlığa bakılmaksızın doğruluk aranır.
المسائل التي تكون فيها الشورى ملزمةً عند استشارة الخليفة يؤخذ فيها برأي الأكثرية بغض النظر عن كونه صواباً أو خطأ. أما ما عداها مما يدخل تحت الشورى غير الملزمة فيتحرى فيها عن الصواب بغض النظر عن الأكثرية أو الأقلية.
Ümmet Meclisi şu beş salâhiyete sahiptir:
1.
a. Yönetim, öğretim, sağlık, iktisâd, ticâret, sanâyi, ziraat ve benzeri işler gibi derin fikrî araştırma ve ileri görüşlülük gerektirmeyen iç siyâset işlerinin yürütülmesi ile ilgili amellerde ve amelî konularda Halîfe’nin Ümmet Meclisi ile istişâresinde Ümmet Meclisi’nin Halîfe’ye verdiği görüş bağlayıcıdır.
b. Halîfe, derin araştırma ve ileri görüşlülük gerektiren fikri konularda, tecrübe ve dirâyet gerektiren konularda, fennî ve ilmî konularda, ayrıca Mâliye, Ordu ve Dış Siyâset’te Ümmet Meclisi ile istişâre edip görüşüne bakabilir. Ümmet Meclisi’nin bu hususlardaki görüşü ise bağlayıcı değildir.
2. Halîfe’nin, benimsemek istediği hükümleri ve kânunları Ümmet Meclisi’ne havâle etme hakkı vardır. Ümmet Meclisi’nin Müslüman üyelerinin, bunları tartışıp doğru ve yanlış yönlerini açıklama hakları da vardır. Devlet’in benimsediği şer’î usûllerden benimseme metodunda Halîfe ile ihtilâfa düşerlerse, aralarının ayrılması Mezâlim Mahkemesi’ne aittir. Mahkeme’nin bu husustaki görüşü bağlayıcıdır.
3. Dâhilî, Hâricî, Mâlî, Askerî veya benzeri konularda, bilfiil devlette gerçekleşen tüm işlerde Ümmet Meclisi’nin Halîfe’yi muhâsebe etme hakkı vardır. Çoğunluğun görüşünün geçerli olduğu hususlarda, Meclis’in görüşü Halîfe’yi bağlayıcıdır. Çoğunluğun görüşünün geçerli olmadığı hususlarda ise Meclis’in görüşü Halîfe’yi bağlayıcı değildir.
Şer’î açıdan tamamlanmış olan bir iş hususunda Ümmet Meclisi ile Halîfe ihtilâf edecek olursa, Şeriat’e uygunluğu bakımından kesin kararı vermesi için Mezâlim Mahkemesi’ne mürâcaat edilir ve Mahkeme’nin kararı bağlayıcı olur.
4. Ümmet Meclisi’nin Muâvinler, Vâlîler ve Amiller aleyhine memnuniyetsizliğini bildirme hakkı vardır ve bu konudaki görüşü Halîfe’yi bağlayıcıdır. Halîfe’nin de onları derhal azletmesi gerekir.
5. Ümmet Meclisi’nin Müslüman üyeleri; Mezâlim Mahkemesi’nin, in’ikad şartlarına sahip olduklarına karar verdiği Hilâfet adaylarını seçme hakkına sahiptir ve çoğunluğunun bundaki görüşü bağlayıcıdır. Bundan ötürü Meclis tarafından seçilenlerin hâricindekilerden seçim yapılması doğru değildir.
لمجلس الأمة صلاحيات خمس هي:
١ -
أ: استشارة الخليفة له وإشارته على الخليفة في الأعمال والأمور العملية المتعلقة برعاية الشؤون في السياسة الداخلية مما لا تحتاج إلى بحث فكري عميق وإنعام نظر مثل شئون الحكم، والتعليم، والصحة، والاقتصاد، والتجارة، والصناعة، والزراعة، وأمثالها، ويكون رأيه فيها ملزماً.
ب: أما الأمورُ الفكريةُ التي تحتاجُ إلى بحثٍ عميق وإنعامِ نظرٍ، والأمور التي تحتاج خبرة ودراية، والأمورُ الفنيةُ والعلميةُ، وكذلك المالية والجيش والسياسة الخارجية، فإن للخليفة أن يرجع للمجلس لاستشارته فيها والوقوف على رأيه، ورأي المجلس فيها غير ملزم.
۲ - للخليفة أن يحيل للمجلس الأحكام والقوانين التي يريد أن يتبناها، وللمسلمين من أعضائه حق مناقشتها وبيان وجه الصواب والخطأ فيها فإن اختلفوا مع الخليفة في طريقة التبني من الأصول الشرعية المتبناة في الدولة، فإن الفصل يرجع إلى محكمة المظالم، ورأي المحكمة في ذلك ملزم.
۳ - للمجلس الحق في محاسبة الخليفة على جميع الأعمال التي تحصل بالفعل في الدولة سواء أكانت من الأمور الداخلية أم الخارجية أم المالية أم الجيش أم غيرها، ورأي المجلس ملزم فيما كان رأي الأكثرية فيه ملزماً، وغير ملزم فيما كان رأي الأكثرية فيه غير ملزم. وإن اختلف المجلس مع الخليفة على عمل قد تم بالفعل من الناحية الشرعية فَيُرْجَعُ فيه إلى محكمة المظالم للبتّ فيه من حيث الشرعية وعدمها، ورأي المحكمة فيه ملزم.
٤ - للمجلس الحق في إظهار عدم الرضا من المعاونين والولاة والعمال ويكون رأيه في ذلك ملزماً، وعلى الخليفة عزلهم في الحال. وإذا تعارض رأي مجلس الأمة مع رأي مجلس الولاية المعنيَّة في الرضا أو الشكوى من الولاة والعمال فإن لرأي مجلس الولاية الأولوية في ذلك.
٥ - للمسلمين من أعضائه حق حصر المرشحين للخلافة من الذين قررت محكمة المظالم توفر شروط الانعقاد فيهم ورأي أكثريتهم في ذلك ملزم، فلا يصح الانتخاب إلا من الذين حصرهم المجلس.